Gilden
Heemkundekring "De Kleine Meijerij"
Heemkundekring "De Kleine Meijerij"

Gilden en hun gildezilver:

Met onderstaande links kunt u door de Gilden binnen het werkgebied van "De Kleine Meijerij" bladeren

Berkel:

Sint Hubertus

Enschot:

Sint Joris en Sint Sebastiaan

Esch:

Sint Willibrordus

Haaren:

Sint Antonius - Sint Sebastiaan (nog geen gegevens)

Sinte Catharina en Sinte Barbara 

Sint Joris

Helvoirt:

Sint Joris (nog geen gegevens)

Sinte Katharina en Sinte Barbara

Moergestel:

Sinte Catharina 

Sint Joris 

Sint Sebastiaan en Sint Barbara (nog geen gegevens)

Oisterwijk:

Sinte Barbara 

Sinte Catharina 

Sint Joris 

Sint Sebastiaan

Udenhout:

Sint Antonius en Sint Sebastiaan 

Sint Joris

Gilden en hun gildezilver:

 

Met onderstaande links kunt u door de Gilden binnen het werkgebied van "De Kleine Meijerij" bladeren

Berkel:

Sint Hubertus

Enschot:

Sint Joris en Sint Sebastiaan

Esch:

Sint Willibrordus

Haaren:

Sint Antonius - Sint Sebastiaan (nog geen gegevens)

Sinte Catharina en Sinte Barbara 

Sint Joris

Helvoirt:

Sint Joris (nog geen gegevens)

Sinte Katharina en Sinte Barbara

Moergestel:

Sinte Catharina 

Sint Joris 

Sint Sebastiaan en Sint Barbara (nog geen gegevens)

Oisterwijk:

Sinte Barbara 

Sinte Catharina 

Sint Joris 

Sint Sebastiaan

Udenhout:

Sint Antonius en Sint Sebastiaan 

Sint Joris

 

 

Sint Joris gilde te Udenhout:

Bij ieder gilde stelt men zich graag de vraag, wanneer en door wie het is opgericht. Omdat bij het Sint-Jorisgilde alle oude papieren zijn verbrand en ook geen kopie van een voormalige "caert" is bewaard gebleven, kan de oprichting slechts bij benadering uit enige bewaarde gilde-attributen worden afgeleid. Het driehoekig ruitervaandel, dat in 1750 waarschijnlijk ter vervanging van een ouder vaandel werd gemaakt, bevat naast de kleurige afbeelding van ridder Si. Joris te paard, de draak en de prinses, twee voetbogen op de twee vaandelslippen, ook twee wapens. Het ene wordt gevormd door het kruis van St. Joris, een rood kruis op een veld van zilver. Merkwaardig is het tweede wapenschild met het zeer uitvoerige wapen van de aartshertogen Albrecht van Oostenrijk (1559 -1621) en zijn echtgenote Isabella van Castilië, dochter van koning Philips II van Spanje, met wie hij in 1598 was getrouwd. Albrecht was in de j aren 1595 -1598 gouverneur-generaal van de Nederlanden; Isabella was van 1598 - 1621 vorstin en van 1621 - 1633 landvoogdes van de Nederlanden. Hun samengesteld wapen bevat ook de gouden klimmende leeuw op een zwart veld van Brabant. Een uitvoerige beschrijving van dit wapenschild is te vinBij ieder gilde stelt men zich graag de vraag, wanneer en door wie het is opgericht. Omdat bij het Sint-Jorisgilde alle oude papieren zijn verbrand en ook geen kopie van een voormalige "caert" is bewaard gebleven, kan de oprichting slechts bij benadering uit enige bewaarde gilde-attributen worden afgeleid. Het driehoekig ruitervaandel, dat in 1750 waarschijnlijk ter vervanging van een ouder vaandel werd gemaakt, bevat naast de kleurige afbeelding van ridder Si. Joris te paard, de draak en de prinses, twee voetbogen op de twee vaandelslippen, ook twee wapens. Het ene wordt gevormd door het kruis van St. Joris, een rood kruis op een veld van zilver. Merkwaardig is het tweede wapenschild met het zeer uitvoerige wapen van de aartshertogen Albrecht van Oostenrijk (1559 -1621) en zijn echtgenote Isabella van Castilië, dochter van koning Philips II van Spanje, met wie hij in 1598 was getrouwd. Albrecht was in de j aren 1595 -1598 gouverneur-generaal van de Nederlanden; Isabella was van 1598 - 1621 vorstin en van 1621 - 1633 landvoogdes van de Nederlanden. Hun samengesteld wapen bevat ook de gouden klimmende leeuw op een zwart veld van Brabant. Een uitvoerige beschrijving van dit wapenschild is te vinden in het Gedenkboek Maasland 1935 - 1985 (blz. 165-166). Het is mogelijk, dat in de woelige jaren van de Tachtigjarige Oorlog (1568 - 1648) tussen 1598 en 1621 aan het Sint-Jorisgilde van Udenhout door het landsbestuur bepaalde voorrechten zijn verleend. Of het gilde reeds eerder bestond, is niet uit te maken. De Tachtigjarige Oorlog, die in 1648 werd afgesloten met de Vrede van Munster, had tot gevolg dat Noord-Brabant grotendeels generaliteitsgebied werd. Katholieke kerken werden onteigend en overgedragen aan de hervormden; katholieke verenigingen werden "slapend". Eerst in 1722 werd Udenhout, waar bijna de gehele bevolking katholiek was gebleven, afgescheiden van de moederkerk van Oisterwijk en werd het een zelfstandige parochie. Wel moest de eerste pastoor zich behelpen met een schuurkerk, waartoe verlof werd gegeven, maar in 1741 werd deze vervangen door een stenen kerk. In hetzelfde jaar herleeft het Gilde van St. Joris en krijgt het in 1741 het oudste bewaarde koningsschild. Uit 1750 dateert het boven besproken vaandel en uit dezelfde eeuw zijn zes gildekoningen bekend, van wie de schilden tot in de twintigste eeuw bewaard werden. Het zijn fraaie en grote koningsschilden, zoals uit het volgend overzicht zal blijken. Het raadselachtig vervangingsschildje van "1701", dat m.i. geen koningsschild is maar een ereschild en uit 1791 moet dateren, krijgt na de lijsten een uitvoerige behandeling.

 

Koningen en koningszilver

 

1701

Klein vervangingsschildje, dat aan de vogel hangt; h. 8 cm; moderne kopie. Afbeelding: voetboog. "St. Joris Gilde Udenhout Anno 1701. J.M. van Frankenberg". Merken: geen.

 

1741

"WOUTER. VAN. HEESWYCK.CONWCK. VAN. S : JORIS GIELDT.IN.DEN. UDENHOUDT.1741". H. 17 cm. Merken: onbekend. Afb. familiewapen met molenijzer en standaardmolen op de helmtop.

 

1750

"IANIANSENRADEMAEKERS KONINCK IN DEN UDENHOUDT ONDER DE SCHUTTERT VAN S. IORIS 1750".H. 18,5 cm. Merken: geen. Waarschijnlijk van dezelfde zilversmid als 1759; grootte, letters en ornamenten zijn ongeveer dezelfde. Afb. Boer achter ploeg met twee paarden; voetboog; randornamenten.

 

1759

" FRANCIS PETER COOLEN CONINCK VAN St. IORIS GILDE IN DEN UDENHOUT ANo 1759". H. 18,5 cm. Merk (op achterzijde) AB in geschulpt schild (= Antonius Bruins, 's-Hertogenbosch vanaf 1752 tot 1791/1792). Afb. Boer achter ploeg met twee paarden; voetboog; randornamenten.

 

1776

"FRANCISLOURENS VERHOEVENCONING VAN St. IORIS SCHUT IN DEN UDENHOUDT 1776". H. 18cm. Merken: wildeman ( ='s-Hertogenbosch), jaarletter gekroonde B ( = 1776) en meesterteken gekroonde ..B (waarschijnlijk = PVB = Paulus van Beugen, van 1765 tot 1835). Afb. Smid in zijn smidse; voetboog; blad- en bloemranken langs de randen.

 

1791

"JANANDRIES VAN DEN BOSCH CON1NK VAN St. JORIS GILDE IN DEN UDENHOUT 1791". Schild met genopte rand, h. 19 cm. (Hangt niet op koningsvest). Afb. Leerlooier aan het werk in zijn atelier met looierskuipen en liggende koe; boom vol bladeren (Boschboom?) en ruiter te paard. Merken (driemaal, tweemaal half) AM (?).

 

1797

"JANANDRIES VAN DEN BOSCH CONINK VAN St. JORIS GILDE IN DEN UDENHOUT ANNO 1797". Fraai schild met genopte rand, h. 18 cm. (Niet op koningsvest). Afb. Leerlooier in zijn werkplaats met looierskuipen; lauwerkrans. Merken: wildeman ( ='s-Hertogenbosch), twee blaadjes en meesterteken IB ( = Johannes Paschalis Jonckbloet, vanaf 1762 tot 1798).

 

1804

"Terwijl den Schout om Keyzer schiet, word ik Kooning tot zijn verdriet. Udenhout, den 8ber 1804. Franciscus Ennekens". Schild met genopte rand, h. 18 cm. Afb. Molen in vreugdestand (X); gildetrom en twee gekruiste vaendels; guirlandes. Merken: blaadje en IB ( = Johannes Paschalis Jonckbloet, 's-Hertogenbosch, vanaf 1762 tot 1806).


1808

"Den Hoefsmit Willem Ruys Koning van St. Joris Gilde In den Udenhout 1808". Fraai schild met genopte rand, h. 16,5 cm. (Niet op koningsvest). Afb. Hoefsmid beslaat een paard in de hoefsmidse; hoefijzer (met opening naar beneden). Merken: geen.

 

1817

"den Smit Willem Ruijs voor den tweede keer Koning van St. Joris gilde in den Udenhout den 7 October anno 1817".Schild met genopte rand, h. 17 cm. Afb. Smid bij zijn aambeeld in de smidse; guirlandes. Merken: leeuwtje + 2, kopje, schrijfletter M (= 1821) en VR onder sterretje ( = G. Van Roosmalen, 's-Hertogenbosch).

 

1821

"Terwijl de Smit om Keyzer schiet, Word ik Koning tot zijn verdriet. C.C. Witloks, Udenhout 8 October 1821". Schild met genopte rand, h. 20 cm. Afb. Boer met hoge hoed, pijp en zweep achter ploeg met paard; guirlandes. Merken: bij restauratie verdwenen?

 

1828

"Adr. Jan van den Bosch KONING van het Gild St. IORIS 1828". Hartvormig schild met fijngenopte randen, h. 11,5 cm. (Niet op koningsvest). Afb. Hangende waterketel. Merken: geen.

 

1840

"Jan van Hullen Koning van St. Joris Gilde te Udenhout 1840". H. 16,5 cm. (Niet op koningsvest). Afb. Hoefsmid beslaat een paard in de hoefsmidse; hoefijzer (met opening naar beneden). Merken: geen.

 

1862

"Willem v.d. Bosch Koning der Gilde St. Joris Udenhout 1862". H. 14 cm. Afb. Rand vol bladranken. Merken: visje en HD 59 (= A. Dekkers, Kaatsheuvel 1851-1866).

 

1867

"Koning J. Merkx St. Joris Gilde Udenhout 1867". Ruitvormig plaatje, h. 3,5 cm, afkomstig van een koningskruis (?).

 

1869

"Koning St. Joris Gild A. Broks Udenhout 1869". Rond plaatje, h. 3 cm., gemonteerd op metalen ornament met een kroon.

 

1875

"G. VERHOEVEN KONING Udenhoud St. Joris". Rond plaatje, h. 5 cm , afkomstig van een koningskruis (?).

 

1893

"Udenhout St. Joris M. Scholtze KONING 1893". Rond plaatje, h. 3 cm., gemonteerd op ornament met twee gekruiste geweren.

 

1899

"KONING M. v. BEERENDONK 18 2/10 99". Schildvormig plaatje, h. 3 cm., afkomstig van een koningskruis.

 

1907

"JAN VAN DE PAS, Mr. SCHOENMAKER KONING VAN St. JORIS UDENHOUT 7 OCTOBER 1907". Schild met genopte rand, h. 13 cm. Afb. geen. Merken: I ( = inlands), ZII (zilvergehalte) en meesterteken AK ( = A.A. Kalberg, 's-Hertogenbosch).

 

1910

"IS KONING ZIJN EEN EER
ZOO HEB IK DIT VERDIENT;
IK SCHOOT DEN VOGEL NEER
TOT SPIJT VAN MENIG VRIEND.
CORN. v. BEERENDONK Hzn. 2 OCTOBER 1910". Later toegevoegd "UDENHOUT". Schild met genopte rand, h. 16,5 cm. Afb. Een schutter schiet op de vogel op de schutsboom tegen een achtergrond van een kerk, een molen en huizen. Merken: geen.

 

1923

"KONING St. JORIS C. WEIJTMANS 8-10-23"; later toegevoegd: "20e EEUW" en "Udenhout". H. 14 cm. Afb. Paard. Merken: geen.

 

1926

"Na een langdurig kampen / Schoot ik den vogel neer. De anderen stonden met ledige lopen / En aan mij bleef de eer. KONING St. JORIS L.Th. Rijkers 1926". Later toegevoegd "Udenhout". H. 12,5 cm. Afb. geen. Merk: Z II (zilvergehalte).

 

1929

"KONING St. JORIS E. v.d. VELDEN 7-10^29. 20e EEUW" H. 15 cm. Afb. Voerman op vierwielige wagen met paard. Merken: leeuwtje + 2, kopje K, jaarletter T ( = 1929) en meesterteken A I K (waarschijnlijk = A. Kalberg, 's-Hertogenbosch).

 

1932

"TERWIJL DE OUWEN HEM GRAAG HEBBEN ZOU / SCHOOT IK HEM GAUW, G.G. VROOMANS UDENHOUT KONING 3 OCT. 1932". Later aangevuld met "HERSCHOTEN 4 OCT. 1936" en "HERSCHOTEN 30 AUG. 1953". Schild met genopte rand, h. 16,5 cm. Afb. Twee houthakkers met bijlen bij een boom; daarnaast een boerderij en een bijenstal met vier korven. Merken: geen.

 

1936

G.G. Vroomans (zie 1932).

 

1949

"J.A. WEYTMANS KONING St. JORIS UDENHOUT 4-7-49. Later toegevoegd "20e eeuw". H. 14 cm. Afb. geen. Merken: geen. "WAT KERMIS EN SCHUTSHEI ONT (= ons?) BIED / BRENGT NIEMAND ONZER TOT VERDRIET".

 

1935

G.G. Vroomans (zie 1932).

 

1957

"KONING VAN GILDE St.JORIS TE UDENHOUT W.J. v. Nunen 26 AUG. 1957". H. 12,5 cm. Afb. Auto. Merken: leeuwtje + II, kopje + K, jaarletter Z (=1959) en meesterteken A naald W ( = N.V. Anton Wilke, Tilburg).

 

1960

J. Schoenmakers.

 

1963

"fi. SCHOENMAKERS KONING 1963 GILDE St. JORIS UDENHOUT". H. 11,5 cm. Afb. Schutter met geweer. Merken: leeuwtje + II, kopje K, jaarletter d (= 1963) en meesterteken JH 14 (= J. Heeren, Tilburg).

 

1966

"J.C. v. NUNENKONMG 1966. KONING 1972 GILDE St. JORIS UDENHOUT". Schild met verguld middenstuk, h. 12 cm. (Niet op koningsvest). Afb. geen. Merken: geen.

 

1969

"Al kom ik uit Haaren / toch moest ik de Koning bij St. Joris aanvaarden. W. v. Logten 1-9-1969" Later toegevoegd "Udenhout". H. 16 cm. Afb. Monteur met gereedschap bij zijn werkbank. Merken: leeuwtje, kopje K, jaarletter j (= 1969) en meesterteken M. v/d B ( = M. van den Bersselaar, Udenhout).

 

1972

Jan van Nunen (zie 1966).

 

1975

"KONING H.J. v. LIESHOUTGILDE St. JORIS UDENHOUT 1-9-1975". H. 15 cm. Afb. Bijenstal met tien kasten. Wapen met drie molenijzers, waarvan het onderste bedekt is met een schop (?). Merken: leeuwtje + II, kopje K, jaarletter q ( = 1976) en J 2A (= J. Andriessen, Helmond).

 

1978

"AL WAS IK DE JONGSTE IN JAREN
EN MOEST IK NOG VEEL LEREN EN ERVAREN,
HIERAAN HAD IK NIET GEDACHT.
HET KWAM OOK HELEMAAL ONVERWACHT
TOCH KWAM BIJ MIJ DE VOOR HET GILDE HOOGSTE EER
IK SCHOOT DEN KONINGSVOGEL NEER.
28-8-1978.5. WEYTMANS Jr. 1978-1981". H. 18 cm. Afb. Hamer en zaag op het schild gemonteerd. Merken: leeuwtje+II, kopje K, jaarletter s ( = 1978) en HT 4 (= fa. H. Teulings, 's-Hertogenbosch).

 

1981

"Koning St. Joris Gilde Udenhout Antonius M.F. Weijtmans 31 Augustus 1981". H. 15 cm. Afb. Vergulde kroon met stenen, gemonteerd boven gekruiste lauriertakken; bloemranken. Merken: leeuwtje + II, kopje K, jaarletter w (= 1981)enHT4(= fa. H. Teulings, 's-Hertogenbosch).

 

1984

"Koning Gijsbertus VromansGMe St. Joris Udenhout 1984". Schild met genopte rand en genopte kroon; h. 14 cm. Afb. Jager met geweer en hond. Merken: leeuwtje + II, kopje K, jaarletter a ( = 1985) en J 2 A (= J. Andriessen, Helmond).

 

De vogel is een brede papegaai met korte staart, 18 cm. lang. Jolles noemt de "grote geperste eenzijdige vogel" betrekkelijk nieuw. Misschien bevat de vleugelpunt een moeilijk leesbaar zilvermerk.

 

Terwijl de koningsschilden vanaf 1741, in welk jaar te Udenhout ook de eerste stenen parochiekerk werd gebouwd, tot 1984 over bijna 250 jaren een vrij regelmatige reeks van mooie schilden vertonen, blijft het vrij nieuwe vervangingsschildje van "1701" een vreemde eend in de bijt. Daar dit schildje geen zilvermerken draagt en dus ook geen jaarletter, is moeilijk te achterhalen, wanneer het oorspronkelijk schildje is verdwenen en wat daarop heeft gestaan. Naar ons werd medegedeeld, bestond het vervangingsschildje reeds in 1923. De genoemde "J.M. van Frankenberg" noemt zich niet "koning" en ik vermoed, dat het een ereschildje is geweest, niet uit "1701" maar uit 1791, en wel van de beschermheer van het gilde, de eigenaar van het kasteel De Strijdhoef te Udenhout. Enige verklaring is hiervoor wel gewenst. De naam Van Frankenberg is eerst vanaf 1788 met het kasteel te Udenhout verbonden. In Het Nieuwsblad van het Zuiden werd op 29 maart 1969 een gehele bladzijde gewijd aan dat kasteel en de families, die het bewoonden. In 1982 publiceerde de heer Jan van de Voort een uitvoerige en zeer gedocumenteerde studie over "Leengoed en Kasteel De Strijdhoef te Udenhout 1380-1982". Hieraan ontlenen we de volgende gegevens. De Duitse Daniël Wolf baron von Dopff, heer van Agimont en Neercanne (bij Maastricht) (1655-1718) vestigde zich als eerste van zijn geslacht in de Nederlanden; hij was veldmaarschalk en gouverneur van Maastricht. Zijn zoon Frederik Charles baron von Dopff, geboren te Maastricht in 1685, huwde in 1718 te Middelburg met Cornelia Clara Huyssen van Kattendijke, Vrouwe van Saamslag; hij was generaal in het Nederlandse leger. Een zoon van Frederik Charles, Guillaume Jacques Frederik baron von Dopff, in 1721 te Neercanne geboren, huwde in 1755 met Seina Anna Elisabeth baronesse van Borsselen. Dit echtpaar bewoonde de Grote Strijdhoeve te Udenhout. De baron was generaal-majoor, in 1770 commandant van Breda, in 1778 van Hulst en in 1787 van Amsterdam, waar hij in 1794 overleed en begraven werd. In 1788 werkte hij te Udenhout nog mee aan de verbouwing van de oude Sint-Lambertuskapel, waarvoor een van zijn dochters de eerste steen mocht leggen; de kapel werd in 1866 gesloopt, maar de eerste steen met een elfregelig vers wordt nog op het kasteel bewaard. Waarschijnlijk zijn rond 1790 door de baron de oude gebouwen van De Strijdhoef verbouwd of gebouwd als herenhuis of kasteel. Een dochter van Guillaume, Maria Suzanna Johanna baronesse von Dopff (1760-1838), trouwde in 1788 te Hulst in Zeeuws-Vlaanderen met Jan Carel Frederik baron von Franckenberg en Proschlitz, uit een oeroude voorname Duitse familie. Deze baron was geboren te Veere in 1760, werd infanterie-kapitein en in de jaren 1813-1821 burgemeester van Udenhout. Zij woonden afwisselend te Udenhout en Breda, in welke stad hij in 1827 overleed. In 1790 werd hij op zijn verzoek eervol ontslagen uit de militaire dienst. Van zijn vijf kinderen bereikte alleen zijn dochter Wilhelmina Elisabeth Johanna barones von Franckenberg en Proschlitz de volwassen leeftijd; te Breda in 1794 geboren trouwde zij in 1831 met de landmeter Théophile Francois Le Mire (1803-1888), waardoor het kasteel te Udenhout in deze familie kwam. Omdat de naam Von Franckenberg eerst in 1788 te Udenhout opduikt en de baron in 1790 ontslag uit de militaire dienst had verkregen, kan hij in 1791, toen het Sint-Jorisgilde een nieuwe koning ging schieten, een ereschildje als beschermheer hebben aangeboden. Een probleem vormen nog de voornamen J. en M.. Indien deze juist zijn overgenomen, kunnen die zowel de baron Jan als de barones Maria aanduiden; meer dan een vermoeden is dit niet.

 

(bron: De Kleine Meijerij 1987 jaargang 38 blz. 23)

 

Sint Antonius en Sint Sebastiaan te Udenhout:

In de kaart van 20 december 1605 wordt medegedeeld, dat "Joost Willemsen van Berkel alsmede Adriaan Woutersen en de Adriaan Joost Anthonissen van Udenhout ende tot Berkel, van de schutteren van den Handboge, als Dekens in den name en vanwegen derzelver schutters ofte schutterije" aan de Grote Gulde van den Handboge te ’s-Hertogenbosch hun vroegere kaart van 1548 hebben getoond en hebben verzocht deze te "ververschen, vernieuwen, reduceeren en in goede pertinente ordenen na gelegentheid van dezen tegenwoordigen tijd stellen". De nieuwe kaart is ondertekend door Robbert Noppen. Dat het gilde van Udenhout en Berkel, die toen tot een parochie behoorden, afhankelijk was van 's Hertogenbosch, blijkt o.a. ook uit de opgelegde verplichting om jaarlijks te Oosterwijk in de processie "mede omme te gaan, als men onze lieve vrouwe omdraagt, ende op de heiligen Sacramentsdag ...... 't schuttelijk habijt met den boom der stad 's-Hertogenbosch op den mouwe". Het gilde noemt in 1605 "Ste Anthonius en Ste Sebastianus onze Patroonen"; de combinatie van deze twee heiligen is niet ongewoon, daar beide behoren tot de z.g. Pestheiligen en bij het volk zeer populair waren. Aangenomen mag worden, dat beide patronen ook reeds behoorden bij deze "schutterije of Broederschap" (1605) volgens de kaart van 1548. Waarschijnlijk is het gilde ouder. Volgens de kaart van 1605 moet bij het verlaten van het gilde twee stuivers betaald worden "tot behoef van den Altaar"; er bestond dus blijkbaar een gilde-altaar. In de kapel van Berkel stond in 1485 een altaar van Anthonius en Catharina, maar in 1510 heet dit altaar te zijn toegewijd aan de H.H.Fabianus, Sebastianus, Anthonius, Barbara en Katharina. Misschien is ook hier zoals elders een oude kerkelijke broederschap van de H.Anthonius later omgebouwd tot een schuttersgilde; dat kan al voor 1548 hebben plaats gevonden. Hoe vaak de "Papegaaij" werd opgesteld en hoe rijk het "Juweel ofte Broods" vroeger was, is niet meer te achterhalen. Toen in 1831 een inventaris werd gemaakt van de "Brodt" (cf.DKM 1963), begon de lijst met "den Haan", de nog aanwezige kleine pootloze vogel met halsband, en het ook nog aanwezige schild van 1682; van de 18de-eeuwse schilden waren er toen reeds vijf verdwenen. De versjes, die vanaf 1801 op de koningsschilden voorkomen, en de herhaalde herzieningen en aanvullingen van het reglement in de jaren 1827-1874 wijzen op een bloeiend gildeleven in de 19de eeuw en ook in de eerste helft van de 20ste eeuw. Jolles (1934) deelde mede, dat er bij zijn bezoek nog ongeveer 30 gildebroeders waren. In 1963 was dat aantal echter teruggelopen tot twee. Een herleving werd mogelijk doordat een fusie plaats vond van de op 21 okt. 1925 te Udenhout opgerichte en aktieve scherpschuttersvereniging "Weerbaarheid" en het gilde; op het koningsschild van 1963 heeft L. Hogedoorn deze fusie herdacht. Een nieuwe bloei volgde. Oude gebruiken werden in ere hersteld: op 6 augustus 1963 schoten de gildebroeders weer op de “leugenvogel” (Gildetrom 8, 1963 p. 404) en op 31 augustus 1964 werd prijs geschoten op de vaste vogel (Gildetrom 11, 1964 p. 466). Van 4 april 1965 dateert het nieuwe reglement en in het zelfde jaar werd de standaard en de oude gildevaan gerestaureerd door de Vughtse kunstschilder Grips; er kwamen nieuwe vendels en nieuwe uniformen en tevens werd een jeugdgroep van vendeliers opgericht (Gildetrom 12, 1965 p. 538). In juni 1968 hield het gilde te Udenhout een grootse Gildedag (Gildetrom 15, p.35). Een prachtig nieuw gildevaandel, een juweel van borduurkunst van de Mej. L, Vermeer, was in 1972 klaar (Gildetrom 19, 1972, p.62) en in 1973 werd een zeer geslaagd gildefeest te Udenhout gevierd (Gildetrom 20, 1973, p.60). Dankzij de inzet van velen was het gilde van St, Anthonius en St Sebastiaan weer een actief gilde geworden en de sekretaris-penningmeester Chr. Hogendoorn kon bij de tienjarige herdenking van deze herleving in 1973 terecht velen om hun grote toewijding prijzen.

 

Lijst van koningen en koningsschilden:

s = schild thans nog aanwezig
o = schild in 1831-1833 nog aanwezig
x = schild reeds in 1831 verdwenen

 

s 1682
Nicolaes Corneelse van Reymelam, Molder van de Kryten Moolen; afb. standaardmolen en molenijzer en vaandel , trom, boog en pijlkoker met pijlen

 

o 1716
Lambert Brok

 

x 1740
Jan Jans Schapendonk. In september 1741 was deze koning van St. Bastiaan tot Udenhout, wonende onder Tilburg, oud 40 jaar, samen met Willem Bertens uit Udenhout, oud 40 jaar, en met de drie dekens van St. Bastiaan en enige ouderlingen en andere leden van de schutterij ten huize van Francis Broeken. De koning en de dekens presenteerden daar het teren van de schutterij aan de minstbiedende. De laagste inzetter was Adriaan Adriaans van lersel (Oosterwijk R 508, fol. 140; cf. DKM 1953).

 

s 1762
lan Van Der Sterre is Koningh van St. Sebastianus Gilt tot den Udenhout; afb. acht schutters en twee vrouwen bij de schutspaal met de vogel, daaronder: aanbieding van bier en handboog met pijl. Merk: waarschijnlijk VM in monogram (= A. Van Mierlo, zilversmid te ’s-Hertogenbosch vanaf 1745; cf. Crooy nr.134).

 

s 1772
Viesensies (Vincentius) van der Pol Koning onder St. Bastiaans Gilde in den Udenhout; afb. boer met ploeg en paard. Merk: hetzelfde als van 1762.

 

x 1773
Scholsman

 

x 1776
Cornelis den Ouden

 

x 1778
Jan van den Bosch

 

s 1778
Adriaan Teurlings Meester Smit tot Berkel heeft den vogel afgeschote en is Konink onder de Schutterey van St. Sebastiaan; afb. aambeeld met hamer.

 

x 1779
DeHeerDopf. Waarschijnlijk is dit Willem Jacob Frederik baron van Dopff (1721-1794), luitenant- generaal in Staatse Dienst. Zijn dochter Maria Susanna barones van Dopff, geb. 1760, overleed 11-11-1838 te Udenhout op kasteel De Strijdhoef; haar dochter trouwde met Th.F. Le Mire, ov. Udenhout 1881. (Gens Nostra 23, 1968, p.333-334).

 

x 1785
Elias Verhage

 

s 1801
Geradus van Loon, koning van St. Anthonius en Sebastiaan Gilde Udenhout en Berkel; afb. boer met ploeg en twee paarden, verder handboog en pijl. Vers: Al met een goede moet Soo quam ick aan getrede en schoot den vogel af van Boven naar benede Soo dat ick koning wert al van dit Eedele gild t. Darom geef ick tot gedagtenis dit schilt. Merk: bijna afgesleten.

 

x 1807
Antony Derkse

 

o 1808
Antony Derkse

 

s 1809
lan van Beurden Udenhout; afb. boerderij met koeiekop boven de deur, verder pijl en boog. Genopte rand. Vers: 
Kloek van moet
Schoot den vogel net en goet.-
Maar nu, overleden,
versoek voor hem gebeede. 1816.

 

s 1818
Jan Boom, Metselaar, Kooning onder de Guld van S.Sebastiaan in de Udenhout; afb. metselaar aan het werk; daarboven: geharnaste ruiter met lans te paard boven een op de grond liggende koning met kroon en scepter. Genopte rand.

 

x 1820
Andries Storymans

 

o 1825
Govert Brands

 

s 1826
Govert Brands Koning van St.Sebastiaan St.Antonius Gilden te Udenhout; afb. schutter rnet pijl en boog bij schutspaal. Vers-
Tweemaal was de vogel mijn
Eens bij twist en eens seer fijn.
Dus vrienden past nu op uw kans
Of'de vogel is weer aan Bran's.

 

o 1833
Jan van Hest (Deze naam is op de inventarislijst van 1831 later met potlood toegevoegd).

 

- 1840
Brekelmans ("koning" genoemd op het huurcontract van febr. 1843).

 

s 1843
Jan van Hest, Udenhout; afb. twee mannen bezig met het doorzagen van een grote balk, die op twee schragen rust. Genopte rand. Vers:
Dat den vorigen is gaan lopen
dat heeft er veel verdrooten
Maar ik Jan van hest tot Hun verdriet
schoot den vogel af en hij wist het niet.
Merken: leeuwtje+2, en IGP (= J.G. Parihuijzen, Tilburg)

 

s 1849

Johannes van lersel, boereknegt
schiet den vogel regt
en nu ook wedeman
schenk het vogeltje zoo hij kan.
Udenhout 8 October 18..... (de twee laatste cijfers ontbreken) afb. schutter, die de vogel neerhaalt van de schutspaal. Merken: leeuwtje+2, jaarletter R (=1851) en IVR 41 (=J. van Roosmalen, 's-Hertogenbosch).

 

s 1858
J. van der Voort, Koning van St.Antonius en St.Sebastiaan te Udenhout. Genopte rand. Vers:
Al met een goede moet Kwam ik aangetreden
en Schoot den Vogel af Van Boven naar beneden
Zoo dat ik Koning word Al van deese Edele Gilde
daarom geef ik tot gedacgtenis naar mij(n) vermoge(n) een schilt.
Merken: visje (belastingstempel) en IGP boven een pijpje (=J.G. Panhuijzen, Tilburg Tilburg),

 

s 1860
H. Schijfen (op achterzijde) Koning St.Bastianis Udenhout (op voorzijde). Een gekroonde en versierde vijfpuntster).

 

s 1873
A. de Bont Koning van Sebastiaan Udenhout. Een gekroonde achtpuntster.

 

s 1877
C. Daame, Koning van de Gilde St.Sebastiaan. Genopte rand. vers: (dezelfde tekst als 1858) Merken: zwaardje (keurteken) en H H 82 (=H.Hemèlbach, Oisterwijk-'s-Hertogenbosch).

 

s 1889
W. Verhoeven, den l October; afb. man met paard en zweep. Genopte rand. Vers:
Het Gezelschap van St.Sebastiaan
Dat was bijna vergaan
Doch weldra weer verrezen
Toen zij maar konden lezen
Den nieuwen Koning voor de hand.
Dus al dat aarzelen aan den kant.
Merken: dezelfde als 1877.

 

s 1894
M. v.d. Ven, Sebastiaan te Udenhout 8-10-1894; afb. man met paard. Genopte rand. Vers:
Als President gaf ik mijn raad
Won achting tot belooning.
Ik wilde 't hoofd zijn ook door daad
En daarom schoot ik koning.
Ik hoop en wensch dat deze schild
Een sieraad blijve voor dit Gild.
Merken: leeuwtje+2 en A KI (=A.Kalberg, 's-Hertogenbosch)

 

s 1900
Marinus van Kuik, St.Bastiaan Udenhout 8-10-1900; afb. schutter met geweer bij schutspaal met vogel. Genopte rand. Vers:
Het Koningschieten is een eer
Waar iedereen naar tracht.
Ik, 't jongste lid, ik schoot hem neer.
Dat had men niet verwacht.
Merk: onduidelijk (HH?); cf. 1877).

 

s 1904
C. de Jong, St.Sebastiaan Udenhout; afb. paard. Genopte rand. Vers:
Nog kort ben ik gezelschapslid
Toch wilde mijn ijver toonen
Schoot daarom dan ook koning.
Ik zorg dus voor deez' schild
En hoop dat ze ook door allen
In achting wordt ontvangen,

 

s 1907

A. Berkelmans. Vers: 
Is Koning zijn een eer
Zoo heb ik die verdiend.
Ik schoot den vogel neet-
Tot spijt van menig vriend,

 

s 1920

A.C. v.d. Voort, Gilde van St.Sebastianus Udenhout 6-10-1920; afb. boomzaagmachine van "Kirchner". Vers: 
Ik schoot den vogel neer • dat is gewis een eer.
Toch zeiden buur en vriend: Gij had hem wel verdiend.

 

s 1926

Jan van der Voort, 5 October. Vers: 
't Was oog om oog en tand om tand.
Ik zonder duim aan rechter hand
Schoot eindelijk den vogel neer
En kreeg mijn broeders koningseer.
Reeds zes jaar was in onze woning
Mijn broeder Sint Sebastiaans koning.
Keizer kon hij nu niet halen
Zijn schot moest voor het mijne falen.

 

s 1929

J.H.J. Besselink, St.Sebastiaans Koning Udenhout October. Vers: 
In ruim negen volle jaren
Moest ik viermaal gewahren
Dat een ander voor mijn was
Hem te raken juist van pas
Doch nu ik zoo gelukkig was
En hem nederschoót in ’t gras
Waarvoor ik kreeg als belooning
Den titel "St.Sebastiaans Koning".
Broeders, dit ook Uw ter Eer.
Mijn hoop is over driejaar weer.

 

s 1932

P. Pijnenburg, Koning van Sebastiaan. Vers: 
Als lid van St.Sebastiaan
Zou ik mede Koning schieten gaan.
Ik schoot er toen den vogel af
Wat mij den hoogen titel gaf.

 

s 1949

Corn. Scholtze, Gilde St.Sebastiaan Udenhout 4-7-49; afb. een vis, op het schild gemonteerd (een "schol" !). Vers: 
Ik stond te kijken naar omhoog
't was of de vogel henen vloog.
Daar klonk de stem van Janus Voort:
vooruit en schiet zooals het hoort.
Jaag den kogel door zijn veer.
Ik haal hem dan van boven neer.
maar het toeval was:
Ik legde hem zelf in het gras.

Merken: leeuwtje+2, jaarletter O (=1949), kopje+K, een J 4 P (=J.L.Pennings, 's-Hertogenbosch).

 

s 1954

Ant.v.Laarhoven, Udenhout Koning geschoten 31 augustus Gilde St.Sebastiaan. Merken: leeuwtje+II, kopje+K, jaarletter T (=1954) en I H 14 (=J.Meeren, Tilburg),

 

s 1963

L. Hogedoorn, Udenhout 26-8-1963; afb. aambeeld en hamer. Tekst: 
"Na een fusie op 17-2-63 tussen Weerbaarheid + St.Sebastiaan schoot ik de vogel en werd St.Sebastiaan's koning".

 

s 1966

M. Muyen, Koning 29-8-1966; afb. lokomotief. Vers: 
Secuur zijn wordt je wel geleerd
Als je Neerlands Spoorwegen eert.
Vandaar dat ik slaagde
Toen ik me bij St.Antonius en St.Sebastiaan
Aan 't Koningschieten waagde.

Merken: leeuwtje+II, kopje+K, jaarletter g (=1966) en J C 7 (=F.C.G. Claasen, 's-Hertogenbosch).

 

s 1969

Petrus Bernardus van de Wouw Mulder v.d. Loonse Molenstraat 5 Udenhout, Koning St.Antonius St.Sebastiaan 1-9-1969; afb. bergmolen 1682-1969. Vers: 
Bijna drie eeuwen doorgemalen
voordat het lot zich mocht herhalen
Zo men eens de Kreiten Mulder eerde
kwam ook ik en triomfeerde
met mijn kogels en geweer
Haalde ook ik de vogel neer.

 

s 1972

Rinus Boudewijns, Koning St.Antonius en Sr.Sebastiaan Udenhout 28 aug. 1972 ; afb. grote laars Vers: 
Gezondheid is het hoogst der dingen
Daarom moet men het ongemak bedwingen.
Gehandicapten helpen is een zaak
Waarvan ik mijn levenswerk maak.

Merken: leeuwtje+II, kopje+K, jaarletter m (=1972) en P/v W (?)

 

Waar de verloren schilden terecht zijn gekomen, is niet bekend. Op de veiling van de collectie-Heeswijk te Amsterdam in 1903 was uit Udenhout slechts een stuk gildezilver en dat kan ook van St.Joris zijn geweest. Aan vaste goederen bezat het gilde een perceel heide, gelegen te Berkel aan de Slimstraat; op 17 febr. 1843 verklaarde het bestuur van het gilde dit perceel voor tien gulden per jaar verhuurd te hebben aan Jacob van lersel.

 

LITERATUUR:

J.A. Jolles, De schuttersgilden en schutterijen van Noord-Brabant, deel II, ’s-Hertogenbosch 1934, p.171-174.

F. Smulders, De schutterij St-Bastiaan in Udenhout, De Kleine Meierij 6, 1953, nr.9-10, p.5 

J.P. v.d. Voort, De schutse StAntonius en Sebastiaan te Udenhout, De Kleine Meierij 16, 1963, p. 75-78

 

Catalogus des monnaies et medailles, formant les collections Jhr. van den Boogaerde de Heeswijk….. Frederik Muller Amsterdam (1903), nr.961.

 

(bron: De Kleine Meijerij 1975 jaargang 26 blz. 36)

 

Bezoekadres Heemcentrum

Spoorlaan 70
5061 HC Oisterwijk
Tel: 013 528 59 96

Openingstijden Heemcentrum


iedere vrijdagmiddag
13.30 tot 16.00 uur

Openingstijden Bibliotheek



woensdag : 09.00 tot 12.00 uur
vrijdag     : 13.30 tot 16.00 uur